Spurt og svarað

Hvað er sneypa eða skömm?

Ein helsta afleiðing kynferðislegara misnotkunnar er sneypan sem þolendur, oft sem börn, taka á sig vegna ofbeldisins.  Þessi sneypa, ef ekki er tekist á við hana, stjórnar lífi þolandans langt fram á fullorðins ár.  Vonumst við til að þeir sem lesi þetta, nálgist bókina sem við minnumst á hér fyrir neðan, því þar er einnig mjög vel lagt fram hvað gerist hjá börnum sem vaxa úr grasi í fjölskyldu þar sem þau eru beitt líkamlegu ofbeldi.

Birt með leyfi höfundar úr bókinni Uppkomin Börn Alkóhólista, Árni Þór Hilmarsson.
Bókin fæst í Eymundsson og Betra líf.

5. kafli SNEYPA

Sneypa eða skömmustutilfinning er einn fylgifiskur þess að vera alinn upp í fjölskyldu sem misnotaði vímuefni eða ýmsi svokölluð taugalyf, eða þar sem börn voru beitt líkamlegu eða andlegu ofbeldi, ellegar hvoru tveggja.  Einstaklingur sem haldinn er sneypu fyrirverður sig fyrir að vera hann sjálfur.  Sérhver athöfn sem þessi einstaklingur framkvæmir getur orðið til þess að hann eða hún skammist sín.  Það má segja að sumir þessara einstaklinga skammist sín fyrir að vera til.

Sneyputilfinning er mjög algegn innan ánetjaðra fjölskyldna, hvort sem ánetjunin er tengd áfengi, eiturlyfjum, mat, vinnu, kynlífi, trúarbrögðum eða veðmálum.  Atferlismynstur fjölskyldunnar er þannig að sneypan fær það hlutverk að hafa stjórn á einstaklingnum í fjölskyldunni og að tryggja að leyndarmál fjölskyldunnar verði ekki opinberuð umheiminum.  Þannig getur þessi skömmustutilfinning gengið í nokkra ættliði frá hinu ánetjaða foreldri til barna og barnabarna.  Sneypa er álög sem kveða svo á að það sé ekki í lagi sem þú gerðir, það sé eitthvað að þér og ekkert sem þú gerir geti breytt því.

Sneypa er ekki það sama og skammir.  Skammir eru notaðar til að breyta hegðun barna þegar foreldrinu mislíkar hvað það gerir.  Sneypa verður til þegar gefið er í skyn að barnið hafi hegðað sér á ákveðinn hátt vegna þess að barnið sé í eðli sínu gallað, slæmt eða óelskanlegt.  Í sumum fjölskyldum gegnur þetta svo langt að einstaklingar í fjölskyldunni finna til sneypu fyrir jafnsjálfsagða háttsemi og að hafa viðkvæmar tilfinningar, skemmta sér, elska, mistakast eða hugsa um eigin þarfir.  Fyrir kemur að fólk fyrirverður sig fyrir líkama sinn eða ákveðna líkamshluta eða fyrir að vera kynvera.  Sundum er sneypan tengd því sem aðrir hafa gert við barnið, jafnvel þótt það hafi verið án samþykkis þess og vilja.

Margir verða svo viðkvæmir fyrir þessari sneyputilfinningu að þeir láta stjórnast af tilhugsuninni um hvað aðrir myndu halda ef þeir vissu um langanir þeirra, og getur þetta jafnvel komið í veg fyrir að þeir geri eitthvað sem öðrum finnst sjálfsagt.

Til þess að yfirvinna sneypu verðum við að gera okkur grein fyrir að þetta er tilfinning en ekki náttúrulögmál.  Við verðum að ákveða að leyfa okkur sjálfum að finna þesa tilfinningu en vera ekki sífellt á flótta frá henni eða á verði gagnvart henni.  Aðeins með því að einbeita okkur að því að sitja fyrir tilfinningunni þegar hún kemur og finna fyrir henni getum við lært að þekkja eðli hennar, finna af hverju hún stafar og af hvaða rótum hún er runnin.  Sérhvert okkar verður að læra að greina á milli sektarkenndarinnar, sem stafar af því að hafa gert eitthvað rangt, og sneypunnar sem stafar ekki beinlínis af því að hafa gert eitthvað rangt, heldur af því að það var “ég” sem gerði það.  Sneypa er óþörf og skaðleg tilfinning  Við þurfum að einangra hana með því að þora að finna fyrir henni og upphefja hana.  Síðan þurfum við að viðurkenna hana fyrir okkur sjálfum, Guði og öðru fólki.  Við þurfum að átta okkur á, hvernig sneypan lætur okkur bregðast við ýmsum hlutum, og endurskoða viðbrögð okkar við henni.  Þá loks mun hún hætta að ráða lífi okkar.

Við höfum rétt á að hafa tilfinningar, rétt á að hafa á röngu að standa en gera það samt, rétt á að langa til, rétt á að gera það sem okkur þykir gott, rétt á að njóta þess sem aðrir vilja gera fyrir okkur og rétt á að tjá okkur um það sem okkur finnst.  Okkar þarfir eru jafnréttháar þörfum annarra.

Höfundur bókarinnar, Árni Þór Hilmarsson, hefur lokið BA-prófi í sálarfræði og MA-prófi í ráðgjöf.  Hann hefur í rúman áratug starfað við einstaklings- og hjónabandsráðgjöf og hefur undanfarin ár haldið námskeið á Suðurnesjum fyrir uppkomin börn alkóhólista.  Í dag vinnur Árni Þór sem Fræðslustjóri Kópavogs.  arnih@kopavogur.is

 

Hvað er PTSD?

Þessi heimasíða er á ensku en fer vel yfir hvað Post Traumatic Stress Disorder er.

 

Þegar stelpa sem er fimm ára lendir í því að strákur sem er 10 ára vill hafa við hana samfarir, er það kynferðislegt ofbeldi?

Já, það er kynferðislegt ofbeldi.  Ég bendi þér á að tala við Barnahús og biðja um greiningu (stuðning) fyrir stúlkuna.  Við teljum mikilvægt að hún fái stuðning við að vinna úr þessu.  Hún gæti virst í lagi með þetta en líklegt er að minningar frá þessu atviki komi aftur upp hjá henni þegar hún fer að nálgast kynþroskaaldurinn.

Ég vil einnig benda á mikilvægi þess að strákurinn fái hjálp við að vinna úr þessu.  Ef ekki er rétt á tekið getur þetta komið fram aftur seinna meir.  Hann er ekki kynferðisafbrotamaður en bara illa upplýstur ungur drengur og þetta eru afleiðingar af áreiti frá samfélaginu, (video, klám á netinu og tölvuleikir) að prufa sig áfram.  Ræddu það einnig við Barnahús eða hringdu í barnavernd og biddu um ráðgjöf fyrir hann.

 

Hvert geta strákar leitað þegar þeir er búnir að lenda í misnotkun og þeir eru að fara yfir um að geði. Hvað geta aðstendur gert og/eða hjálpað þeim? (þessi fyrirspurn var send inn til okkar)

Varðandi drengi sem sætt hafa kynferðisofbeldi og þurfa meðferð er hægt að leita til Barnaverndar Reykjavíkur ef þeir eru búsettir þar en annars barnaverndarnefnd í viðkomandi sveitafélagi. Öll börn undi 18. ára aldri eiga rétt á þjónustu frá barnaverndarnefnd ef þau hafa sætt ofbeldi. Barnaverndarnefnd vísar flestum börnum í meðferð í Barnahús ef þau eru undir 18. ára aldri.

Ef viðkomandi barn eða foreldri vill ekki fara í Barnahús finnur barnaverndarnefnd viðeigandi úrræði í samráði við foreldra. Ef drengir eru eldri en 18.ára er um nokkur úrræði að ræða til að fá meðfeð. Fyrst skal nefna Stígamót en þar geta karlmenn leitað ráða í byrjun og séð hvort sú starfsemi henti þeim. Ef ekki er hægt að leita til geðdeildar LSH eða til sjálfstætt starfandi félagsráðgjaf, sálfræðinga eða geðlækna.

Hægt er að sækja um styrk til Félagsþjónustunar ef fólk á erfitt með að kosta viðeigandi meðferð. (Svar frá Barnahúsi)

 

Hvað gera barnaverndarnefndir þegar tilkynning berst um að barn hafi mögulega orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi?

Hafa ber í huga að börn búa við margvíslegar aðstæður,  fjölskyldur þeirra geta verið margvíslegar og hið félagslega net ólíkt.  Það er því aldrei hægt að gefa neina eina mynd af því hvernig barnaverndarnefndir vinna að málefnum þeirra, ætíð þarf að taka mið að hinu einstaka barni og aðstæðum þess.  Barnaverndarlögin gefa þó ákveðinn ramma af hlutverki og skyldum barnaverndarnefnd og starfsmönnum þeirra.

Eitt aðalmark barnaverndar er að tryggja að börn sem búa við óviðunandi aðstæður, eða stofna heilsu sinni og þroska í hættu fái nauðsynlega aðstoð.  Í því felst m.a. að tryggja öryggi barnanna og umönnun þeirra.

Þegar barnaverndarnefnd eða starfsmenn hennar fá tilkynningu um að barn hafi mögulega orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi, þarf að skoða tilkynninguna og meta hvort þarna er um rökstuddan grun að ræða áður en tekin er ákvörðun um næstu skref. Á þessu stigi tala starfsmenn barnaverndarnefndar gjarnan aftur við þann sem tilkynnti, til að fá betri mynd af stöðu barnsins og eins er skoðað hvort einhverjar upplýsingar um barnið séu til hjá barnaverndarnefndinni.

Ákvörðun um að hefja könnun getur gerst samdægurs og þarf að taka innan 7 daga.  Á þessum tíma er reynt að meta hvort barnið sé í hættu og hvort grípa þurfi til einhverja aðgerða strax, t.d. að taka barnið af heimilinu og finna því öruggan samastað.  Jafnframt þarf að athuga hvort barnið hafi einhverja í kringum sig sem það treystir og er fært um að tryggja öryggi þess.  Á þessu stigi er stundum leitað upplýsinga hjá skóla og/eða heilsugæslu, til að fá betri mynd af stöðu barnsins og meta hver næstu skref þurfi að vera.  Barnaverndarnefnd getur einnig talað við aðra sem þekkir barnið og aðstæður þess.

Þegar grunur er um kynferðisofbeldi er í flestum tilvikum er málum gjarnan vísað til Barnahúss, en starfsmenn þar eru sérhæfðir í að kanna þannig mál.  Skoða þarf hvort málið sé tilkynnt lögreglu, og ef það er gert hefur lögreglan sjálfstæða rannsókn á málinu og talar við alla sem tengjast málinu fyrir utan barnið.  Lögreglan fer síðan fram á aðstoð dómara við skýrslutöku af barninu.  Dómari ákveður hvar rannsóknarviðtal fer fram og hver ræðir við barnið.  Aðstaða Barnahúss og sérfræðikunnátta stendur öllum dómurum til boða.

Nokkur tími getur liðið frá því að grunur vaknar og þar til rannsóknarviðtal fer fram.  Þetta er oft erfiður tími fyrir barnið og foreldrana.  Mikilvægt er að barnið sé ekki spurt um tilvikin, þar sem of mikil umræða getur spillt fyrir rannsókn málsins.  Barnaverndarnefnd á að geta veitt barninu og/eða foreldrunum stuðning þennan tíma, auk þess að útskýra hver næstu skref verða.

Þegar rannsóknarviðtali er lokið og könnun málsins þarf barnaverndarnefnd að skoða á hvern hátt hægt er að veita barninu og foreldrum þess stuðning.  Oft á tíðum felst stuðningur við barnið í viðtölum við starfsmenn Barnahúss.

 

Hvað á að gera þegar barn segir frá?

Það er aldrei auðvelt fyrir barn að greina frá kynferðisofbeldi eða öðru ofbeldi.  Oft hefur barnið þurft að telja í sig kjark í langan tíma og stundum segir barnið frá slíku án þess að ætla sér það.

Ef barnið tekur það skref að segja frá slíkri reynslu er mikilvægt að bregðast rétt við:

  • Trúðu barninu.
  • Tilkynntu málið til Barnaverndarnefndar.
  • Láttu barnið vita að það var rétt að segja frá.
  • Fullvissaðu barnið um að ofbeldið sé ekki því að kenna.
  • Hlustaðu á barnið en ekki yfirheyra það.
  • Segðu barninu að þú heyrir það sem það er að segja.
  • Mundu að þín viðbrögð skipta máli fyrir horfur barnsins og hvernig það tekst á við afleiðingar ofbeldisins.

 

Hvert þú átt að leita?

Ef þú heldur að brotið hafi verið á barni og því misboðið á einhvern hátt skalt þú tilkynna það Barnaverndarnefnd þar sem barnið býr.  Leyfðu barninu að njóta vafans og láttu fagfólk meta þörf á aðgerðum.  Einnig getur þú leitað til Neyðarlínunnar 112 og þeir geta svarað spurningum um hvað sé best að gera næst.

 

Hefur þú hugsað um hvað þú gerir ef þig grunar að verið sé að brjóta á barni?

Vandaðu þín viðbrögð.  Þín mesta ábyrgð er að sýna ekki heiftarleg viðbrögð vegna ofbeldisins.  Skildu að þitt sjónarmið og skilningur eru mikilvæg skilaboð sem barnið fær frá þér og því mikilvægt að þú sért búin að fara í gegnum þetta með sjálfum þér.

Þú veist hvernig þú munt bregðast við ef barnið dettur af hjólinu og þarf að fara á slysavarðstofuna.  Þú ert búinn að fara yfir það í huganum, heldur því ró þinni og ferð með barnið til læknis.

 

Veist þú hver merkin eru?

Börn sem eru of hrædd til að tala um kynferðislegt ofbeldi geta haft líkamleg eða andleg einkenni.  Foreldrar eru ábyrgir fyrir því að sjá einkenni ofbeldis.  Hér að neðan eru nokkur atriði sem eru mjög mikilvæg.

  • Líkamleg einkenni eru ekki algeng en ber að athuga ef eitthvað er ekki eins og það á að vera, svo sem rispur, bólgur eða blóð í kringum kynfæri.
  • Vandamál sem tengjast kvíða eins og maga- og/eða höfuðverkur getur gert vart við sig.
  • Breyting á hegðun eins og feimni, hræðsla og grátköst geta verið merki um að eitthvað alvarlegt sé að.
  • Óvenjulegur áhugi og vitund um kynferðislegt athæfi eða óviðeigandi framkoma eða atlot miðað við aldur.
  • Hræðsla við einhverja manneskju eða hræðsla við að vera skilin eftir á ákveðnum stað.
  • Breyting á hegðun eins og feimni, hræðsla, mótþrói, grátur án þess að einhvað hafi gerst.
  • Enginn matarlyst eða ofát.
  • Hræðsla við myrkrið, martraðir eða svefnleysi. Stundum getur fullkomnunarárátta verið merki um að barnið sé að fela eitthvað.
  • Mundu að stundum eru enginn sjáanleg merki!

 

Hvernig get ég fyrirbyggt að barnið mitt lendi í kynferðislegu ofbeldi?

HLUSTAÐU og talaðu við börnin þín á hverjum degi.

Kenndu barninu að það má segja nei við hvern þann sem reynir að snerta það.

Segðu barninu að fólk sem það þekkir, treystir og elskar gæti reynt að snerta það á óviðeigandi hátt.  Leggðu áherslu á að flestir fullorðnir myndu aldrei gera þetta og vilja börnum allt það besta.

Útskýrðu að sumir fullorðnir hóta börnum með því að segja að foreldrar þeirra munu verða fyrir einhverju ef þau segja frá.  Taktu sérstaklega fram að fullorðnir sem gera þetta hafi rangt fyrir sér.

Umfram allt hvettu barnið til að þekkja og treysta eigin insæi – og þú hlustar á þitt insæi.  Ef aðstæður eða manneskja vekur hjá þér grunsemd, fylgdu því eftir því þú hefur eflaust rétt fyrir þér.

Góð samskipti milli þín og barna þinna er besta leiðin til að vernda þau gegn kynferðislegu ofbeldi.  Traust og gott samband býr til þægilegt andrúmsloft þar sem börn eru ekki hrædd við að leita til foreldra sinna.  Nútímaþjóðfélag einkennist af hraða og stressi.  Foreldrum sem vinna langan vinnudag, getur reynst erfitt að finna tíma til að slaka á með börnum sínum og ræða við þau, en það er mjög mikilvægt að gefa sér tíma til þess.  Talaðu við börnin þín á hverjum degi, og taktu tíma til þess að hlusta og fylgjast með.  Lærðu eins mikið og þú getur um hvað barnið þitt er að gera og tilfinningar þess.  Hvettu það til að ræða hvað veldur þeim áhyggjum.

 

Hvað er kynferðislegt ofbeldi?

Hvers kyns kynferðisleg athöfn milli fullorðins einstaklings og ólögráða einstaklings þar sem annar aðilinn hefur vald yfir hinum eða tveggja ólögráða einstaklinga þar sem annar aðilinn hefur vald yfir hinum.